|
واقعاً باید دید پدیده فرار مغزها چیست و مهم ترین علل این پدیده چیست. کشوری
مانند ایران با این قابلیت و استعدادی که در تمام امور دارد به ویژه اینکه
ایران کشور ثروتمندی است چرا باید شاهد این پدیده باشیم؟
در همین ارتباط خبرنگار پایگاه
اطلاع رسانی رادیو ایران در تاریخ
یکشنبه 27 تير 1389
با دکتر رضا روستا آزاد معاون پژوهش و فناوری دانشگاه صنعتی شریف و دکتر
محمد مهدی نژاد معاون پژوهش و فناوری وزارت علوم و تحقیقات و فناوری گفتگویی
انجام داده است.
دکتر رضا روستا آزاد معاون پژوهش و فناوری دانشگاه صنعتی شریف
در تاریخ
یکشنبه 27 تير 1389
درباره پدیده فرار مغزها و اینکه این پدیده بیشتر در کدام کشورها دیده می شود
گفت : این پدیده فقط در کشورهای جهان سوم نیست و در کشورهای جهان اول هم هست.
در کانادا در نقاط مختلف این کشور این پدیده وجود دارد . در داخل ایران هم به
صورت موضعی و نقطه به نقطه وجود دارد.اتفاقی که می افتد این است که اگر
توانایی و قابلیتی مثلاً در بجنورد و یا در کرمان ایجاد می شود به صورت طبیعی
تمایل دارد که در تهران بروز و ظهور کند. در واقع یک مکانیزم به صورت بین
المللی وجود دارد که هر کسی توانایی بیش از توانایی مرزی و لب مرزی محیط
اطرافش داشته باشد در آنجا نمی ماند و به جایی می رود که بتواند توانایی خود
را بهتر به معرصه بروز برساند. این موضوع از کف روستاها مردم را به شهر، از
شهر به شهر مرکزی شهرستان ، شهرستان به پایتخت ، و پایتخت معمولاً به خارج از
مرزها و نهایتاً جایی که امکان بهره گیری از استعدادها و ظرفیت های عملیاتی
فکری بالاتر را دارد جذب می کند و این فرایند ادامه پیدا می کند. حاصل این
فرایند این است که جاهایی که قوی هستند قوی تر می شوند و جایی که ضعیف است
ضعیف تر می ماند این تحت عنوان Brain drain یا Head hunting است.
دکتر روستا آزاد با ذکر مثالی که نشان می دهد این پدیده فقط مربوط به مغزها
و نخبگان نیست توضیح داد: فرض می کنیم در تیم دسته سوم بازیکن فوتبالی داریم
که این بازیکن به خاطر استعدادهای شخصی خودش خوش نمایی می کند اتفاقی که می
افتد این است به تیم دسته دومی می رود اگر در تیم دسته دوم هم خوب رشد کند به
تیم دسته یکی می رود که بعد به لیگ برتر می رود اگر در لیگ برتر خوب بازی کرد
مثلاً به تیم بایرن مونیخ آلمان می رود . این یعنی یک مسیری برای شناسایی ،
رشد تا تقویت یک استعداد است که در اینجا فقط بحث مغز نیست، این یک کار
ورزشی است. نهایتاً آن تیم دسته سومی همان دسته سومی می ماند و رشد نمی کند
ولی تیم بایرن مونیخ است که در نهایت تقویت می شود. این فرایند در تمام حوزه
ها در هنر، ورزش و حوزه اقتصادی و علمی وجود دارد و این همان چیزی است که اگر
کشورها در دهکده جهانی برای آن برنامه نداشته باشند عملاً در بحث دهکده جهانی
عمله اکله کانون های قدرت می شوند و این قدرت ها روز به روز بزرگتر می شوند و
جاهای ضعیف همانظور ضعیف می مانند.
دکتر محمد مهدی نژاد معاون پژوهش و فناوری وزارت علوم و تحقیقات و فناوری هم
درباره پدیده فرار مغزها به خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی رادیو ایران گفت: در
بحث فرار مغزها یا مهاجرت مغزها و یا گردش نخبگان و یا به زبان انگلیسی Brain
drain و یا مکش مغزها نکات زیادی نهفته است.
مواردی داریم که نخبگان یک کشور به کشورهای دیگر می روند و تا آخر عمر در آن
کشور به کار و زندگی و فعالیت های دیگر می پردازند. برخی دیگر به شکل موقتی
می روند و بر می گردند که این موقت ممکن است میان مدت باشد یعنی تا وقتی که
به یک نقطه قابل اتکا و قابل اعتنایی برسند و زمانی که خودشان صاحب نام شدند
و از اعتبار و منزلت مناسبی برخوردار شدند، بعداً بر می گردند و به کشورشان
خدمت می کنند . بعضی دیگر برای مدت های کوتاهتری می روند مثلاً برای اخذ یک
مدرک و یا اجرای چند پروژه تحقیقاتی تا به قابلیتی برسند که بتوانند در وطن
خودشان کار کنند.
دکتر مهدی نژاد درباره گردش نخبگان افزود : گردش نخبگان در همه جای دنیا وجود
دارد از امریکا به اروپا و آسیا و برعکس . مثلاً تعداد کثیری از دانشمندان
ژاپن، چین و هند به کشورهای دیگر می روند. وقتی مقالات علمی- پژوهشی را که در
دنیا به اسم امریکا چاپ می شود را می بینیم، عمده اینها ممکن است از چین و یا
هند باشد در حالی که امروز می دانیم هند و چین خودشان از پیشرفت ها بسیار
زیادی در حوزه علم و فناوری برخوردارند . بعضاً کسانی که کسب و کار دانشی
دارند و وضع مادی آنها هم خوب است مطلقاً نمی توان یک حکم کلی درباره آنها
ارائه کنیم و بگوییم اگر کسی از یک جایی به جای دیگر رفت همه با یک انگیزه
ثابت و با یک هدف ثابت است.
وی ادامه داد : عبارت دیگری در ادبیات زبان خارجی وجود دارد به نام Brain
circulation یعنی گردش مغزها . افراد به کشورهای دیگر می روند و با همتایان
خود تعامل فکری می کنند و چیزهایی یاد می دهند و چیزهایی یاد می گیرند و فضای
جدیدی را برای تنفس پیدا می کنند تا بعضی از نقص های خودشان را تکمیل کنند.
دکتر روستا آزاد در پاسخ به این سوال که آیا آماری از فرار مغزها در کشور
وجود دارد تاکید کرد : ماهیت قضیه اصلاً قابل آمار برداری نیست این فرایند
پدیده شناسی است، می توانیم آن را لمس بکنیم که به صورت کمی یعنی عدد و رقم
نمی توان آن را محاسبه کرد. بحث اینجاست که چرا اصلاً باید آمار بگیریم؟ وقتی
پدیده از نظر کیفی برای ما محرز است باید به نوعی آن را درمان کنیم.
وی با اشاره به نقش مدیران خوب در کشور افزود : مدیران خوب در این موضوع نقش
بسزایی دارند. اما مدیران خوب وقتی استعدادها کشف شدند آنها هم به جاهای
بالاتر می روند. رفتن دنبال اعداد و آمار یک بحث فرعی است که در جای خودش
ارزش دارد ولی اصل کار این نیست. اصل کار این است : آیا شما 80 درصد از
نیروهای توانمند خودتان را از دست می دهید یا 10 درصد ؟ به هر حال از دست می
رود باید چه کار کرد؟ کاری که در اینجا انجام می شود این است که باید از فضای
مادی خارج شویم و به فضای معنوی برسیم . ژاپن و چین چگونه این موضوع را برای
خودشان مدیریت کردند؟ باید یک ابزارهایی داشته باشیم که توانمندی های فکری
مدیریتی که در یک منطقه محروم بروز و ظهور پیدا می کنند با یک عرقی در آنجا
بمانند. این عرق خیلی مهم است. این یا عرق ملی یا عرق مذهبی و ... است و
اینجا باید تفکر صرفاً مادی نباشد. آخر تفکر مادی بی ثباتی است چون اگر کسی
صرفاً پول، امکانات و فضا برایش مهم باشد حتی در کانون ابرقدرتها هم که می
رود باز این روند ادامه پیدا می کند که به سمت رشدهای ناپایدار می رود .
معاون پژوهش و فناوری دانشگاه صنعتی شریف به تفکر جدید در این خصوص اشاره
کرد و توضیح داد : یک چیزی باید علاوه بر مسائل مالی و علاوه بر مسائل فضای
کاری بتواند فرد را جایی نگه دارد که به آن تفکر بسیجی یا تفکر ارزشی یا تفکر
اصولی و اصول گرایی می گوییم یعنی یک نفر یزدی که از یزد رشد خود را شروع
کرده است وقتی که به جایی می رسد و توانمندی پیدا می کند این عرق را داشته
باشد که در یزد بماند و آنجا را توسعه بدهد نه اینکه به تهران بیاید و بعد به
خارج برود. این بحث مهمی است که باید در کشور به آن پرداخته شود.
دکتر روستا آزاد توجه به استعدادها را یک اصل دانست و خاطرنشان کرد : در
دنیای امروز چون تفکر پول و مادیت و اقتدار و شهرت حاکم است نتیجه طبیعی این
است که این قضیه فعال می شود و مهار این قضیه را به وسیله تقویت اصول و ارزش
ها باید داشته باشیم. دوم اینکه باید در سیستم فضایی را برای نخبگان ایجاد
کنیم. ما در مدیریت ها باید تا جایی که می توانیم به نیروهای جوان و مستعدی
که خوش می درخشند و ظرفیت از خودش نشان می دهند برای آنها فضا ایجاد کنیم که
در کشور بمانند و منشا اثر شوند و سیستم را ارتقا بدهند. حتی فقط بحث جاذبه
پول ، قدرت ، شهرت و امکانات نیست که یک نیرو را از دست ما می گیرد بلکه
دافعه سیستم موجود است که آن هم کمک می کند که شاید دومی کمتر از اولی اهمیت
نداشته باشد. ما بایستی در نظام خودمان این امکان را به وجود بیاوریم که از
نیروهای جوانی که به تدریج استعدادهای آنها شکوفا می شود استفاده کنیم. پس از
یک طرف باید با اصولگرایی و ارزشگرایی و توجه به مسائل عرق ملی و مذهبی،
نیروهای خود را نگه داریم از طرف دیگر به آنها میدان بدهیم و بپذیریم و باور
کنیم . این موضوع برای من در جایی مانند دانشگاه کاملاً ملموس است.
دکتر محمد مهدی نژاد معاون پژوهش و فناوری وزارت علوم و تحقیقات و فناوری در
پاسخ به این سوال که کشورهایی که نخبگان خود را از دست می دهند چه میزان از
نظر سرمایه ای دچار مشکل می شوند گفت : بدیهی است که برای کشف یک استعداد،
پرورش و عرضه آن به بازار هزینه های سنگینی پرداخته می شود یعنی اینگونه نیست
که در اثر یک اتفاق کسی استعداد برتر شناخته شود بلکه زمینه هایی را فراهم می
کنند، البته استعدادهای ذاتی خودش بسیار مهم است که معمولاً کشور ما این
استعداد خدادادی را دارد. در کشور از ضریب هوشی بالایی برخوردار هستیم و
تحصیلکرده های ما در حل مسائل پیچیده بسیار خوب عمل می کنند، ولی با این وجود
برای اینکه از یک استعداد خام به یک قابلیت و یک توان بالفعل تبدیل شوند
هزینه و سرمایه زیادی از لحاظ مادی می طلبد. از طرف دیگر امیدواری ها و
باورها است که سرمایه معنوی است وقتی استعدادی در جامعه خودش نتواند جای
مناسبی کار پیدا کند و یا نقش آفرینی کند باعث می شود که باورها هم دچار لطمه
شوند و قله های افتخار معمولاً در داخل کشور تعریف نمی شود و در مجموع باعث
می شود که آن عزت و غرور ملی هم دچار لطمه بشود.
دکتر مهدی نژاد درباره این موضوع در کشورمان افزود: اگر بخواهیم کشور خودمان
را در این مسئله مورد توجه قرار دهیم ممکن است بعضی ها این موضوع را یک بحران
بدانند و یا آمارهایی بدهند که خیلی واقع بینانه نباشد.کشوری که شاید از اول
انقلاب به نوعی تحریم بوده به خصوص در حوزه فناوری های پیشرفته، بحث های
دفاعی فضایی و هسته ای ، می بینیم که با وجود تحریم و جنگ و انواع فشارها که
هر روز سعی می کنند بر شدت آن بیافزایند، امروز ما دارای دستاوردهای بسیار
باشکوه و ارزشمندی هستیم که در دنیا قابل عرضه است. در همه زمینه ها چه در
زمینه دفاعی و چه در زمینه هسته ای و چه در زمینه فضایی و چه در زمینه بحث
سلولی و پزشکی،اینها توسط چه کسانی اتفاق افتاد؟ اینها توسط نخبگان داخل کشور
اتفاق افتاد پس فضا برای اینکه از این استعداها استفاده شود و اینها در داخل
کشور نسبت به ارتقای سطح علمی کشور و سطح فناوری کشور تلاش بکنند بسیار
برجسته و واضح است. ما امید داریم تعدادی که ممکن است برای ادامه تحصیل و یا
برای کار به کشورهای دیگر می روند، با تقویت زیر ساخت های علمی و کسب و کار
دانش بنیان کشور برگردند و کشور را توسعه دهند. پارک های علمی و فناوری و
مراکز رشد از این دسته هستند.
وی تاکید کرد : باید بتوانیم محیط مساعد بیشتری را برای نخبگان علمی خودمان
فراهم کنیم که آینده شغلی خود را با یک شأن قابل قبول اجتماعی در داخل کشور
پیش ببرند و حتی زمینه جذب بسیاری از دانشمندان کشورهای اسلامی و یا سایر
کشورها را برای حضور دائم و یا موقت در کشور در حوزه های مختلف فراهم کنیم.
برخی کشورها طرح پارک های علمی و فناوری را در پیش گرفته اند که به نتایج
مثبتی هم رسیده اند. دکتر رضا روستا آزاد درباره این پارک های علمی در کشور
توضیح داد : ما این کار را در مدل کوچکتر انجام داده ایم و پارک فناوری هایی
که ایجاد شده از مدل های اقتباس شده دنیای غرب است . دانشگاه شریف سالها است
که پارک فناوری پردیس را با مشارکت دفتر فناوری ریاست جمهوری ایجاد کرده است
که بتواند استعدادها و برجستگی ها را در حوزه خاص علمی و صنعتی پروش دهد.
الان توجه ما فقط به علم و صنعت است به خصوص به علم در حالی که به همه
استعدادها می توان توجه کرد. متاسفانه بنیاد نخبگان هم توجه صرف به علم دارد
و این یک نقیصه ذاتی است که باید به آن توجه شود . اولین استعدادهایی که باید
کشف شود استعدادهای مدیریت است که باید این مدیریت های برجسته را کشف کنیم و
کشور را برای نسل بعد به این ها بسپاریم.
معاون پژوهش و فناوری دانشگاه صنعتی شریف درباره مدل های فناوری و مدیریت این
بخش ها یادآور شد : مدل های ساده تحت عنوان پارک فناوری در اصفهان است و
دانشگاه تهران و شریف این کار را کرده است. این مدلها ایجاد شده است منتها
ایجاد آن یک بحث و مدیریت صحیح بحث دیگری است و در حرکت راهبردی کلان، دیدن
این قضیه بحث دیگری است که باید استمرار پیدا بکند و با مدیریت خوب و جامع
بتواند ادامه پیدا کند.
چه تعداد از پارک های علمی و فناوری در کشور وجود دارد؟
دکتر مهدی نژاد در پاسخ به این سوال به خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی
رادیو ایران گفت : دورنمای ما این است که هر استانی حداقل یک پارک علم و
فناوری داشته باشد در بعضی از استانها کامل راه اندازی شده است و چندین سال
است که شرکت های مختلفی در آن مستقر هستند و عملکردها تاکنون بسیار خوب بوده
است مثل استان فارس، گیلان ، خراسان ، اصفهان و آذربایجان شرقی و همدان و
مرکزی و بقیه استانها هم در حال راه اندازی است و یا راه اندازی خواهند شد
مثل گلستان، مازنداران ، بوشهر و قم.
به دنبال این موضوع هستیم که که این پارکها را راه اندازی کنیم . مراکز رشد
هم در اکثر دانشگاه ها و استانهای کشور وجود دارند. در مجموع حدود 23 پارک در
کشور داریم که حدود 2000 شرکت در این پارکها و مراکز رشد مستقر هستند.
معاون پژوهش و فناوری وزارت علوم و تحقیقات و فناوری درباره امکاناتی که در
این پارکها در اختیار افراد قرار می گیرد افزود : در این پارکها مهمترین
امکاناتی که برای افراد مهیا می شود راهنمایی برای تبدیل ایده به یک محصول
تجاری است. یعنی مشورت هایی داده می شود و یا اینکه چگونه می توانند ایده های
خودشان را به معرصه ظهور برسانند و برای آن مشتری پیدا کنند و به بازار عرضه
کنند و از آن درآمد کسب کنند.
پارکها محل استقرار شرکت های دانش بنیاد است که این شرکت ها خصوصی هستند و
حتماً باید دارای ایده محوری مبتنی بر یک فناوری نوظهور و مبتنی بر دانش
باشند که بتوانند آنجا مستقر شوند.
با استقرار پارکها علاوه بر هدایت و راهنمایی که انجام می شود کمک های مالی
به شکل وام و کمک های بلاعوض هم در اختیار آنها قرار می گیرد و یکسری خدمات
فنی و مهندسی و یا مشاوره ای در درون پارک ها برای افراد فراهم می شود تا
بتوانند کار خودشان را سر و سامان بدهند و در بازار نفوذ پیدا کنند.
بدیهی است که ممکن است همه شرکت هایی که وارد قضیه می شوند در این مسیر موفق
نشوند که به دلیل این است که ایده اولیه آنها خیلی جذاب نبوده و یا نتواستند
فعالیت درستی را انجام بدهند و آنها را تبدیل به محصول بکنند و یا ممکن است
موضوع جذابتری برای آنها فراهم شده باشد و بخواهند از درون پارک به جای دیگری
بروند. پارکها را به عنوان حلقه نهایی زنجیره تبدیل علم به ثروت می بینیم که
از چند سال پیش در کشور بنای آن گذاشته شده است و روز به روز شاهد رشد و
شکوفایی آن هستیم.
دکتر رضا روستا آزاد با اشاره به خروج نفرات برتر ایران در المپیادها از کشور
به خبرنگار ما گفت : الان در کشور المپیادهایی برگزار می شود که برترین ها
انتخاب می شوند. اگر ما نتوانیم این استعداددها را مدیریت کنیم فقط شرایط را
برای رفتن آنها به کشورهای دیگر مهیا می شود.
وی در پایان خواستگاه این افراد برای مهاجرت را دنیای اول دانست و تصریح کرد
: بیشتر جهان اول پذیرای این نخبگان از کشورهای مختلف هستند که اول امریکا
است ولی الان خود اروپایی ها از این وضعیت آسیب دیده اند. چرا که امریکا برای
اروپایی ها هم جاذبه ایجاد کرده است و در حوزه های مختلف این اتفاق افتاده
است.
دکتر محمد مهدی نژاد به راهکار اساسی برای جلوگیری از فرار مغزها اشاره کرد و
به خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی رادیو ایران گفت : یکی از راهکارهای بسیار مهم
و اساسی که الان تاثیر خودش را در جامعه علمی کشور گذاشته همین پارکهای علمی
و فناوری هستند که باعث می شود در آینده رقابت جهانی ما هم خوب شود. رقابت
جهانی مبتنی بر فناوری های پیشرفته و کیفیت برتر با هزینه کمتر خواهد بود و
اساساً در ارتباط با دانش است و اینها می توانند محور و پیشانی این حرکت
باشند ضمن اینکه ابزار بسیار مناسبی برای شکستن حلقه های تحریم علمی هستند که
بر علیه کشور است چون اینها با توانمندی هایی که دارند می توانند نیازهای
کشور ما را برآورده کنند.
صندوق بین المللی پول گزارشی مبنی بر خروج
سالانه 180 هزار ایرانی تحصیلکرده از کشور ارائه کرده بود.
دکتر مهدی نژاد معاون پژوهش و فناوری وزارت علوم و تحقیقات و فناوری در پایان
درباره این موضوع توضیح داد : خارج شدن جنبه های متفاوتی دارد برخی از آنهایی
که می روند برمی گردند و در داخل کشور به فعالیت ادامه می دهند. البته ممکن
است گفته شود تعداد کسانی که خارج می شوند با تعداد کسانی که بر می گردند
توازن ندارد ولی از تعداد فارغ التحصیل های ما در سال از کارشناس ارشد و
دانشجوی دکترا که در کشور فارغ التحصیل می شوند و مشغول به کار می شوند اگر
نسبت بگیریم می بینیم که فضای ایجاد شده به نحوی است که عمده این افراد فرصت
های شغلی خودشان را در داخل کشور مهیا می بینند و در داخل ادامه کار می دهند.
بدیهی است که وقتی فردی فارغ التحصیل دکترا باشد دوست دارد که برای افزایش
تجربه خودش یک فرصت مطالعاتی داشته باشد و در یک محیطی باشد که از لحاظ شاخص
های علمی برتر است و بتواند مسائل جدید را یاد بگیرد و یا دانسته های خودش را
تعمیق ببخشد که در کار خودش تاثیر مثبت دارد.
یکشنبه 27 تير 1389
|
